พ.ศ. 2539 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2557)
พ.ร.บ.นี้กำหนด กระบวนการที่เจ้าหน้าที่รัฐต้องปฏิบัติเมื่อจะออก คำสั่งทางปกครอง เพื่อคุ้มครองสิทธิประชาชนและให้การบริหารราชการเป็นธรรม
📋 คำสั่งทางปกครอง
กระบวนการออกคำสั่งที่กระทบสิทธิประชาชน
⚖️ ความเป็นกลาง
เจ้าหน้าที่ต้องไม่มีส่วนได้เสียในเรื่อง
📣 การอุทธรณ์
สิทธิโต้แย้งคำสั่งที่ไม่เป็นธรรม
คณะกรรมการฯ
ม.7-11
คำสั่งทางปกครอง
ม.12-48
ระยะเวลา/อายุความ
ม.49-51
การแจ้ง
ม.52-67
คณะกรรมการวินิจฉัย
ม.68-76
กิจกรรมที่ไม่อยู่ในบังคับ พ.ร.บ.นี้ — ออกสอบทุกปี!
รัฐสภาและคณะรัฐมนตรี
องค์กรที่ใช้อำนาจตามรัฐธรรมนูญโดยเฉพาะ
การพิจารณาของนายกรัฐมนตรี/รัฐมนตรีในงานนโยบายโดยตรง
การพิจารณาพิพากษาคดีของศาล และการดำเนินงานของเจ้าหน้าที่ในกระบวนการพิจารณาคดี การบังคับคดี และการวางทรัพย์
การพิจารณาวินิจฉัยเรื่องร้องทุกข์ตามกฎหมายว่าด้วยคณะกรรมการกฤษฎีกา
การดำเนินงานเกี่ยวกับนโยบายการต่างประเทศ
การดำเนินงานเกี่ยวกับราชการทหาร (งานยุทธการ)
การดำเนินงานตามกระบวนการยุติธรรมทางอาญา
การดำเนินกิจการขององค์การทางศาสนา
💡 เทคนิคจำง่าย
จำด้วย "รัฐ-รัฐ-นโยบาย-ศาล-กฤษฎีกา-ต่างประเทศ-ทหาร-อาญา-ศาสนา"
ทั้งหมดเป็นเรื่องของอำนาจสูงสุด, กระบวนการยุติธรรม, ความมั่นคง และศาสนา
⚠️ จุดสังเกต
การยกเว้นนอกเหนือจาก 9 ข้อนี้ ต้องตราเป็น พระราชกฤษฎีกา ตามข้อเสนอของคณะกรรมการวิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง
"คำสั่งทางปกครอง" หมายความว่า
การใช้อำนาจตามกฎหมายของเจ้าหน้าที่ ที่ก่อ เปลี่ยนแปลง โอน สงวน ระงับ หรือมีผลกระทบต่อสถานภาพของสิทธิหรือหน้าที่ของบุคคล ได้แก่ การสั่งการ การอนุญาต การอนุมัติ การวินิจฉัยอุทธรณ์ การรับรอง การรับจดทะเบียน
"กฎ" หมายความว่า
พระราชกฤษฎีกา กฎกระทรวง ประกาศกระทรวง ข้อบัญญัติ ระเบียบ ข้อบังคับ หรือบทบัญญัติอื่นที่มีผลบังคับเป็นการทั่วไป (ไม่มุ่งบังคับเฉพาะราย)
"เจ้าหน้าที่" หมายความว่า
บุคคล คณะบุคคล หรือนิติบุคคล ที่ได้รับมอบให้ใช้อำนาจทางปกครองของรัฐ ไม่ว่าจะเป็นระบบราชการ รัฐวิสาหกิจ หรือกิจการอื่นของรัฐหรือไม่ก็ตาม
"คู่กรณี" หมายความว่า
ผู้ยื่นคำขอ ผู้คัดค้านคำขอ ผู้อยู่ในบังคับของคำสั่งทางปกครอง และผู้ซึ่งจะถูกกระทบกระเทือนจากผลของคำสั่งทางปกครอง
"คณะกรรมการวินิจฉัยข้อพิพาท" หมายความว่า
คณะกรรมการที่มีการจัดองค์กรและวิธีพิจารณาสำหรับการวินิจฉัยชี้ขาดสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมาย
❌ เข้าใจผิด
คำสั่งทางปกครอง = เอกสารราชการทุกชนิด
✅ ถูกต้อง
คำสั่งทางปกครอง = เฉพาะที่ก่อ/เปลี่ยนแปลง/กระทบสิทธิบุคคล — ไม่รวม 'กฎ' ที่บังคับทั่วไป
6 กรณีที่เจ้าหน้าที่ทำการพิจารณาทางปกครองไม่ได้
เป็นคู่กรณีเองในเรื่องนั้น
เป็นคู่สมรสหรือคู่หมั้นของคู่กรณี
เป็นญาติของคู่กรณี: บุพการีหรือผู้สืบสันดาน (ไม่จำกัดชั้น), พี่น้องหรือลูกพี่ลูกน้อง (ภายใน 3 ชั้น), เกี่ยวพันทางแต่งงาน (ภายใน 2 ชั้น)
เป็นหรือเคยเป็นผู้พิทักษ์ ผู้แทนโดยชอบธรรม หรือตัวแทนของคู่กรณี
เป็นเจ้าหนี้ ลูกหนี้ หรือนายจ้างของคู่กรณี
กรณีอื่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวง
💡 เทคนิคจำง่าย
จำว่า "ตัวเอง-แต่งงาน-เลือดสาย-เคยเป็นตัวแทน-หนี้/จ้าง-กฎกระทรวง"
ม.14 — เมื่อถูกคัดค้าน (เจ้าหน้าที่คนเดียว)
เจ้าหน้าที่ต้อง หยุดพิจารณา ทันที และแจ้งให้ผู้บังคับบัญชาเหนือขึ้น 1 ชั้นทราบ เพื่อมีคำสั่งแต่งตั้งผู้อื่นแทน
ม.15 — เมื่อกรรมการในคณะกรรมการถูกคัดค้าน
ประธานเรียกประชุม กรรมการที่ถูกคัดค้านชี้แจงแล้วออกจากที่ประชุม คณะกรรมการลงมติโดย วิธีลงคะแนนลับ ด้วยคะแนน ไม่น้อยกว่า 2/3 จึงจะให้ปฏิบัติต่อไปได้
ม.16 — กรณีสภาพร้ายแรง (นอกจาก ม.13)
มีเหตุอื่นที่มีสภาพร้ายแรงอันอาจทำให้การพิจารณาไม่เป็นกลาง — เจ้าหน้าที่ต้องแจ้งผู้บังคับบัญชาเช่นกัน
ม.18 — ข้อยกเว้นกรณีเร่งด่วน
ม.13-16 ไม่ใช้บังคับเมื่อมีความจำเป็นเร่งด่วน ซึ่งหากล่าช้าจะเสียหายต่อประโยชน์สาธารณะหรือสิทธิจะเสียหายโดยไม่มีทางแก้ไข หรือไม่มีเจ้าหน้าที่อื่น
ม.27-43 — ขั้นตอนสำคัญที่ออกสอบ
เจ้าหน้าที่ต้องแจ้งสิทธิและหน้าที่ในกระบวนการให้คู่กรณีทราบ และตรวจสอบความถูกต้องครบถ้วนของคำขอ
หากคำขอไม่ถูกต้อง — แจ้งให้แก้ไขภายใน 7 วัน นับแต่วันได้รับคำขอ
ม.28 — รูปแบบคำสั่ง
คำสั่งทางปกครองจะทำเป็นหนังสือหรือไม่ก็ได้ แต่ต้องมีหลักเกณฑ์เพียงพอที่จะเข้าใจได้
ม.29 — การแจ้งเหตุผล
คำสั่งทางปกครองที่ทำเป็นหนังสือและโต้แย้งสิทธิของคู่กรณี ต้องแจ้งเหตุผล (ข้อเท็จจริง + ข้อกฎหมาย + เหตุผลที่พิจารณา)
ม.30 — โอกาสโต้แย้ง
ก่อนออกคำสั่งที่โต้แย้งสิทธิ เจ้าหน้าที่ต้องให้คู่กรณีมีโอกาสทราบข้อเท็จจริงอย่างเพียงพอ และมีโอกาสโต้แย้งและแสดงพยานหลักฐานของตน
คำสั่งทางปกครองที่ทำเป็นหนังสือต้องแจ้งให้ทราบว่า อุทธรณ์ได้หรือไม่ ถ้าได้ — ยื่นต่อใคร ภายในกี่วัน และตามขั้นตอนอย่างไร
30 วัน
นับแต่วันที่เจ้าหน้าที่ได้รับคำขอและเอกสารครบถ้วน
(กรณีไม่มีกฎหมายหรือกฎกำหนดระยะเวลาไว้เป็นการเฉพาะ)
❌ เข้าใจผิด
ม.30 ต้องให้โต้แย้งทุกกรณีก่อนออกคำสั่ง
✅ ถูกต้อง
ม.30 ใช้เฉพาะกรณีคำสั่งที่ 'โต้แย้งสิทธิ' ของคู่กรณี — มีข้อยกเว้นหลายกรณีตามวรรค 2
ม.44 — การยื่นอุทธรณ์
คู่กรณีมีสิทธิอุทธรณ์คำสั่งทางปกครองที่ไม่เห็นด้วย ต้องยื่นภายใน 15 วัน นับแต่วันได้รับแจ้งคำสั่ง หรือนับแต่วันที่รู้/ควรรู้เหตุผลของคำสั่ง
ม.45 — ผู้รับอุทธรณ์พิจารณา
ผู้รับอุทธรณ์ต้องพิจารณาให้แล้วเสร็จภายใน 30 วัน นับแต่วันได้รับอุทธรณ์ (ขยายได้ไม่เกิน 30 วัน ถ้ามีเหตุจำเป็น)
ม.46 — ผลการอุทธรณ์
ผู้พิจารณาอุทธรณ์มีอำนาจ: (1) ยกอุทธรณ์ (2) แก้ไขคำสั่ง (3) เพิกถอนคำสั่ง และอาจออกคำสั่งใหม่
ม.48 — เพิกถอนคำสั่ง
คำสั่งทางปกครองที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย — อาจเพิกถอนได้ทั้งหมดหรือบางส่วน โดยมีหรือไม่มีผลย้อนหลังก็ได้ แต่ต้องคำนึงถึงความเชื่อโดยสุจริตของผู้รับประโยชน์
| ขั้นตอน | ระยะเวลา | มาตรา |
|---|---|---|
| แจ้งแก้ไขคำขอที่ไม่ถูกต้อง | 7 วัน | ม.27 |
| ออกคำสั่งทางปกครอง | 30 วัน | ม.39/1 |
| ยื่นอุทธรณ์ | 15 วัน | ม.44 |
| พิจารณาอุทธรณ์ | 30 วัน (+30) | ม.45 |
ม.4 มีข้อยกเว้นกี่ข้อ?
9 ข้อ — จำให้ครบ ออกสอบแน่นอน
ศาลอยู่ในข้อยกเว้นหรือไม่?
ใช่ — ม.4 (4) การพิจารณาพิพากษาคดีของศาล
ม.13 มีกี่กรณีห้ามพิจารณา?
6 กรณี — ตัวเอง/แต่งงาน/ญาติ/เคยตัวแทน/หนี้จ้าง/กฎกระทรวง
ม.15 มติให้กรรมการที่ถูกคัดค้านปฏิบัติต่อ ต้องใช้คะแนนเท่าไหร่?
ไม่น้อยกว่า 2/3 ของกรรมการที่ไม่ถูกคัดค้าน โดยวิธีลงคะแนนลับ
ระยะเวลาอุทธรณ์กี่วัน?
15 วัน (ม.44) นับแต่วันได้รับแจ้งคำสั่ง
ผู้รับอุทธรณ์พิจารณาภายในกี่วัน?
30 วัน และขยายได้อีกไม่เกิน 30 วัน (ม.45)
❌ เข้าใจผิด
พ.ร.บ.นี้ใช้กับการออกกฎหมายทุกประเภทของรัฐ
✅ ถูกต้อง
ใช้กับ 'คำสั่งทางปกครอง' เท่านั้น ไม่รวม 'กฎ' (พรก./กฎกระทรวง/ประกาศ ฯลฯ)
❌ เข้าใจผิด
คณะรัฐมนตรีต้องปฏิบัติตาม พ.ร.บ.นี้
✅ ถูกต้อง
ครม. และรัฐสภา ถูกยกเว้นตาม ม.4 (1)
❌ เข้าใจผิด
ม.13 — ญาติห้ามพิจารณาทุกระดับชั้น
✅ ถูกต้อง
บุพการี/สืบสันดาน ทุกชั้น | พี่น้อง/ลูกพี่ลูกน้อง ≤ 3 ชั้น | เกี่ยวพันแต่งงาน ≤ 2 ชั้น
❌ เข้าใจผิด
เมื่อถูกคัดค้านตาม ม.13 เจ้าหน้าที่เพิกเฉยได้ถ้าเห็นว่าตัวเองไม่มีส่วนได้เสีย
✅ ถูกต้อง
ต้องหยุดพิจารณาและแจ้งผู้บังคับบัญชาทันที ไม่สามารถตัดสินเองว่าตัวเองเป็นกลางได้
ม.4 ข้อยกเว้น 9 ข้อ — ท่องให้ขึ้นใจ ออกสอบทุกปี
คำสั่งทางปกครอง ≠ กฎ — ต่างกันที่ "มุ่งเฉพาะราย" vs "บังคับทั่วไป"
ม.13 ความเป็นกลาง — 6 กรณี เน้นชั้นญาติ (3 ชั้น / 2 ชั้น)
ม.15 มติพิเศษ 2/3 ลงคะแนนลับ — ให้กรรมการถูกคัดค้านทำต่อได้
ม.18 ข้อยกเว้นเร่งด่วน — ยกเว้น ม.13-16 ได้
ระยะเวลาสำคัญ: แจ้งแก้ไข 7 วัน | ออกคำสั่ง 30 วัน | อุทธรณ์ 15 วัน | พิจารณาอุทธรณ์ 30 วัน
1. ตามมาตรา 4 พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง มีข้อยกเว้นที่ไม่ให้นำ พ.ร.บ.นี้มาใช้บังคับทั้งหมดกี่กรณี?
2. ตามมาตรา 4 ข้อใดต่อไปนี้ "อยู่ในบังคับ" พ.ร.บ.วิธีปฏิบัติราชการทางปกครอง?
3. ตามมาตรา 5 ข้อใดเป็น "กฎ" ตามความหมายใน พ.ร.บ.นี้?
4. ตามมาตรา 13 เจ้าหน้าที่ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องของคู่กรณี นับเป็นญาติ "กี่ชั้น" และทำการพิจารณาได้หรือไม่?
5. ตามมาตรา 15 หากต้องการให้กรรมการที่ถูกคัดค้านปฏิบัติหน้าที่ต่อไปได้ ต้องใช้มติเท่าไหร่ และด้วยวิธีใด?
6. ตามมาตรา 18 ข้อยกเว้นที่ไม่ต้องใช้มาตรา 13-16 (ความเป็นกลาง) เกิดขึ้นได้เมื่อใด?
7. ตามมาตรา 29 คำสั่งทางปกครองประเภทใดที่ "ต้องแจ้งเหตุผล"?
8. ตามมาตรา 39/1 หากไม่มีกฎหมายกำหนดระยะเวลาออกคำสั่งไว้เป็นการเฉพาะ เจ้าหน้าที่ต้องออกคำสั่งทางปกครองภายในกี่วัน?
9. ตามมาตรา 44 หากคู่กรณีได้รับแจ้งคำสั่งทางปกครองแล้วไม่เห็นด้วย จะต้องยื่นอุทธรณ์ภายในกี่วัน?
10. ตามมาตรา 45 ผู้รับอุทธรณ์ต้องพิจารณาอุทธรณ์ให้แล้วเสร็จภายในกี่วัน?